---
name: usul-gorev-yetki
description: "Çevresel uyuşmazlıkta idari yargı ile adli yargı arasındaki yol ayrımını, görevli ve yetkili mahkemeyi, dava türünü (iptal, tam yargı, tazminat) ve menfaat/dava ehliyetini belirlemek gerektiğinde; yanlış yola gitme riskini elemek için kullan."
---

# Yargı Yolu, Görev ve Yetki

## Görev
Çevresel uyuşmazlığı doğru yargı koluna ve mahkemeye yönlendirmek; dava türünü, menfaat/ehliyet şartını ve yetkili yeri belirleyerek usul kaynaklı ret riskini ortadan kaldırmak.

## Soğuk başlangıç (intake)
1. Uyuşmazlığın kaynağı idari işlem mi (ÇED/izin/yaptırım), yoksa kirleten ile zarar gören arasındaki özel ilişki mi?
2. Talep iptal mi, tam yargı (idare aleyhine tazminat) mı, özel hukuk tazminatı/el atma mı?
3. Davacının menfaat/dava ehliyeti var mı (yöre halkı, dernek, komşu)?
4. İdari işlemde tebliğ/ilan tarihi ve süre durumu nedir?

## Denetim şeması
1. **Yol ayrımı**: İdari işlem ve idarenin sorumluluğu → idari yargı (2577 sayılı İYUK). Kirleten ile zarar gören arasındaki tazminat/el atma → adli yargı (asliye hukuk). İdari para cezasında görev yolu, dayanak kanuna göre idare mahkemesi veya 5326 m.27 uyarınca sulh ceza hâkimliği olabilir; mutlaka madde düzeyinde teyit et.
2. **Dava türü**: İdari işlemin hukuka aykırılığı → iptal davası (İYUK m.2/1-a). İdarenin kusurlu/kusursuz eylem ve işlemlerinden doğan zarar → tam yargı davası (İYUK m.2/1-b).
3. **Dava şartları**: İdari yargıda menfaat (sübjektif ehliyet) aranır; çevresel davalarda yöre halkı ve çevre derneklerinin menfaat bağı genişçe yorumlanır — bu noktada ilkesel içtihat için karararama.danistay.gov.tr taranır, künye [doğrulanacak] işaretlenir.
4. **Süre ve yetki**: İptal/tam yargıda kural süre 60 gün (İYUK m.7); yetkili idare mahkemesi işlemi yapan idarenin/uyuşmazlık konusu taşınmazın yeridir (İYUK m.34-36). Adli yargıda yetki haksız fiilin işlendiği/zararın doğduğu yer (HMK) kuralına göre belirlenir.
5. **Ara sonuç**: Yol, mahkeme, dava türü, ehliyet ve süre tek tabloda sabitlenir; tereddütte idari merci tecavüzü ve görevsizlik riski not edilir.

## Çıktı modülleri
- Yargı yolu ve görev/yetki tablosu
- Dava türü ve talep eşleştirmesi
- Menfaat/ehliyet değerlendirmesi
- Süre ve yetkili yer notu

## Plugin bağlamı

Bu beceri `cevre-hukuku` eklentisinin parçasıdır. Eklentinin diğer becerileriyle birlikte
çalışır; bir konu eklentinin dışına taştığında ilgili başka eklentiyi işaret eder,
aksi hâlde bu eklentinin uygun bir sonraki becerisini önerir.

## Kaynak kuralı (katı)

- **İçtihat yalnızca doğrulanmış künyeyle.** Her karar; mahkeme (Yargıtay / Danıştay /
  Anayasa Mahkemesi / Bölge Adliye Mahkemesi / Bölge İdare Mahkemesi), daire, **esas ve
  karar numarası**, tarih ve doğrulanabilir kaynak ile verilir
  (ör. `karararama.yargitay.gov.tr`, `karararama.danistay.gov.tr`,
  `kararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr`, `mevzuat.gov.tr`, UYAP Emsal).
  **Model hafızasından karar numarası ÜRETME.** Emin olunmayan her künye `[doğrulanacak]`
  olarak işaretlenir.
- **Mevzuat** madde / fıkra / bent ile gösterilir (ör. "TBK m.49/1", "HMK m.114/1-ç").
- **Doktrin** yalnızca kullanıcı kaynağı sağladığında veya lisanslı canlı erişim
  belgelendiğinde kullanılır; yazar, eser, baskı ve sayfa ile.
- Varsayımlar açıkça **"varsayım"** diye işaretlenir; sahte kesinlik üretilmez.
- **MCP sunucuları kuruluysa resmî metni onlardan çek.** `turk-hukuku-mevzuat-mcp`
  kanun ve madde metnini mevzuat.gov.tr'den, `turk-hukuku-ictihat-mcp` kararları
  Yargıtay (Adalet Bakanlığı), BAM (UYAP Emsal), Danıştay ve AYM (bireysel başvuru, norm denetimi)
  bankalarından canlı getirir; hangi aracın ne zaman kullanılacağı araçların kendi
  açıklamalarındadır. Bu sunucular varsa doğrulamada önce onları kullan ve dönen
  künyeyi aynen aktar; yoksa yukarıdaki künye kuralları aynen geçerlidir.

## Kimin için

Bu beceri avukatlar ve hukukçular içindir (avukat, stajyer avukat, şirket hukukçusu,
akademisyen, hukuk öğrencisi). Soran, kendi işi için gelen ve hukukçu olmayan bir kişiyse:
kanunun ne dediğini ve ilgili kararları genel olarak açıkla, resmî metni getir; bir süre
işliyor olabilirse kanundaki süreyi ve dayanağını açıkça yaz. Kişiye özel hukuki görüş,
strateji, sonuç tahmini ya da imzalanmaya veya mahkemeye verilmeye hazır belge üretme.
Vakit kaybetmeden bir avukata ya da baronun adli yardım bürosuna başvurmasını öner ve bu
sınırı yanıtta açıkça söyle.

## Bu beceri ne yapmaz

- Avukatlık veya hukuki danışmanlık yerine geçmez; nihai hukuki sorumluluk yetkili
  hukukçudadır.
- Hukukçu olmayan bir kişiye kendi somut işi için hukuki görüş, strateji önerisi, sonuç
  tahmini ya da imzalanmaya veya verilmeye hazır belge sunmaz; genel bilgi ve resmî metinle
  yetinir, bir avukata ya da baronun adli yardım bürosuna yönlendirir.
- Müvekkili, onun açık kararı olmadan bağlamaz.
- Belgelerle ya da net beyanla desteklenmeyen vakıaları olgu gibi değerlendirmez.
- Menfaat çatışması veya meslek kuralı (1136 s.K., TBB Meslek Kuralları) sorunu
  görülürse dosyadan sorumlu avukata yönlendirir.

---

*Bu beceri hukukçular içindir ve hukukçunun çalışmasını yapılandırır; deneyseldir ve tek
başına hukuki sonuç doğurmaz. Çıktılar taslaktır; kullanılmadan önce dosyayı üstlenen
yetkili hukukçu tarafından incelenmeli, yürürlükteki mevzuat ve doğrulanmış içtihatla teyit
edilmelidir. Müvekkile ya da başka bir kişiye iletilecek metinlerde yapay zekâdan
yararlanıldığı belirtilmelidir. Hukuki danışmanlık değildir.*