---
name: temel-kavramlar-ve-ilkeler
description: "Çevre hukukunun sistematiğini, kirleten öder ve ihtiyat ilkelerini, idari/özel/ceza eksenlerinin ayrımını ve uygulanacak normlar piramidini kurmak gerektiğinde; bir çevre uyuşmazlığını ilk kez çerçevelerken kullan."
---

# Temel Kavramlar ve İlkeler

## Görev
Çevresel bir olguyu doğru hukuki eksene oturtmak, uygulanacak normlar bütününü ve yol haritasını belirlemek; idari, özel hukuk ve ceza katmanlarını ayırt etmek.

## Soğuk başlangıç (intake)
1. Müvekkil hangi konumda: yatırımcı/işletme, idare, yoksa kirliliğe maruz kalan/itiraz eden mi?
2. Ortada somut bir idari işlem (ÇED kararı, izin, yaptırım) var mı; varsa tarihi ve tebliği nedir?
3. Talep ne: işlem iptali, tazminat, faaliyetin durdurulması, yoksa ceza riskini yönetmek mi?
4. Faaliyet hangi sektör/tesis; hangi çevresel unsur (hava, su, atık, gürültü) etkileniyor?

## Denetim şeması
1. **İlkeleri uygula**: 2872 sayılı Çevre Kanunu m.3 — önleme, ihtiyat, kirleten/bozan öder, işbirliği ve katılım ilkeleri yorum ölçütüdür. Anayasa m.56 sağlıklı ve dengeli çevrede yaşama hakkını güvence altına alır.
2. **Ekseni belirle**: İzin/ÇED/yaptırım işlemleri → idari eksen (2577 sayılı İYUK). Kirlilikten doğan zarar → özel hukuk ekseni (TBK m.49 vd.; el atma için TMK m.683). Kasten/taksirle kirletme → ceza ekseni (TCK m.181-182).
3. **Sorumluluk türünü tespit et**: 2872 m.28 uyarınca kirletenin sorumluluğu kusura bağlı değildir; birden çok kirleten varsa müteselsil sorumluluk gündeme gelir. İdari yaptırımlarda ise m.20-23 cetveli ve 5326 sayılı Kanun genel rejimi uygulanır.
4. **Norm hiyerarşisini kur**: Kanun (2872, 3194) → yönetmelik (ÇED, Çevre İzin ve Lisans, alan yönetmelikleri) → genelge/kılavuz. Yönetmelik kanuna, genelge yönetmeliğe aykırı olamaz; aykırılık iptal sebebidir.
5. **Ara sonuç**: İlgili norm, yargı yolu, süre durumu ve ispat ihtiyacı tek paragrafta sabitlenir.

## Çıktı modülleri
- Eksen ve yargı yolu haritası (idari/özel/ceza)
- Uygulanacak normlar listesi (madde + yürürlükteki yönetmelik sürümü)
- İlkesel değerlendirme ve ilk risk notu
- Sonraki adım önerisi (hangi beceriye geçilecek)

## Plugin bağlamı

Bu beceri `cevre-hukuku` eklentisinin parçasıdır. Eklentinin diğer becerileriyle birlikte
çalışır; bir konu eklentinin dışına taştığında ilgili başka eklentiyi işaret eder,
aksi hâlde bu eklentinin uygun bir sonraki becerisini önerir.

## Kaynak kuralı (katı)

- **İçtihat yalnızca doğrulanmış künyeyle.** Her karar; mahkeme (Yargıtay / Danıştay /
  Anayasa Mahkemesi / Bölge Adliye Mahkemesi / Bölge İdare Mahkemesi), daire, **esas ve
  karar numarası**, tarih ve doğrulanabilir kaynak ile verilir
  (ör. `karararama.yargitay.gov.tr`, `karararama.danistay.gov.tr`,
  `kararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr`, `mevzuat.gov.tr`, UYAP Emsal).
  **Model hafızasından karar numarası ÜRETME.** Emin olunmayan her künye `[doğrulanacak]`
  olarak işaretlenir.
- **Mevzuat** madde / fıkra / bent ile gösterilir (ör. "TBK m.49/1", "HMK m.114/1-ç").
- **Doktrin** yalnızca kullanıcı kaynağı sağladığında veya lisanslı canlı erişim
  belgelendiğinde kullanılır; yazar, eser, baskı ve sayfa ile.
- Varsayımlar açıkça **"varsayım"** diye işaretlenir; sahte kesinlik üretilmez.
- **MCP sunucuları kuruluysa resmî metni onlardan çek.** `turk-hukuku-mevzuat-mcp`
  kanun ve madde metnini mevzuat.gov.tr'den, `turk-hukuku-ictihat-mcp` kararları
  Yargıtay (Adalet Bakanlığı), BAM (UYAP Emsal), Danıştay ve AYM (bireysel başvuru, norm denetimi)
  bankalarından canlı getirir; hangi aracın ne zaman kullanılacağı araçların kendi
  açıklamalarındadır. Bu sunucular varsa doğrulamada önce onları kullan ve dönen
  künyeyi aynen aktar; yoksa yukarıdaki künye kuralları aynen geçerlidir.

## Kimin için

Bu beceri avukatlar ve hukukçular içindir (avukat, stajyer avukat, şirket hukukçusu,
akademisyen, hukuk öğrencisi). Soran, kendi işi için gelen ve hukukçu olmayan bir kişiyse:
kanunun ne dediğini ve ilgili kararları genel olarak açıkla, resmî metni getir; bir süre
işliyor olabilirse kanundaki süreyi ve dayanağını açıkça yaz. Kişiye özel hukuki görüş,
strateji, sonuç tahmini ya da imzalanmaya veya mahkemeye verilmeye hazır belge üretme.
Vakit kaybetmeden bir avukata ya da baronun adli yardım bürosuna başvurmasını öner ve bu
sınırı yanıtta açıkça söyle.

## Bu beceri ne yapmaz

- Avukatlık veya hukuki danışmanlık yerine geçmez; nihai hukuki sorumluluk yetkili
  hukukçudadır.
- Hukukçu olmayan bir kişiye kendi somut işi için hukuki görüş, strateji önerisi, sonuç
  tahmini ya da imzalanmaya veya verilmeye hazır belge sunmaz; genel bilgi ve resmî metinle
  yetinir, bir avukata ya da baronun adli yardım bürosuna yönlendirir.
- Müvekkili, onun açık kararı olmadan bağlamaz.
- Belgelerle ya da net beyanla desteklenmeyen vakıaları olgu gibi değerlendirmez.
- Menfaat çatışması veya meslek kuralı (1136 s.K., TBB Meslek Kuralları) sorunu
  görülürse dosyadan sorumlu avukata yönlendirir.

---

*Bu beceri hukukçular içindir ve hukukçunun çalışmasını yapılandırır; deneyseldir ve tek
başına hukuki sonuç doğurmaz. Çıktılar taslaktır; kullanılmadan önce dosyayı üstlenen
yetkili hukukçu tarafından incelenmeli, yürürlükteki mevzuat ve doğrulanmış içtihatla teyit
edilmelidir. Müvekkile ya da başka bir kişiye iletilecek metinlerde yapay zekâdan
yararlanıldığı belirtilmelidir. Hukuki danışmanlık değildir.*